W Warszawie zachowało się niewiele miejsc z czasów II wojny światowej. Dziś, można oglądać kilka fragmentów muru dawnego getta rozsianych po części miasta. Opatrzone są mapami i informacjami o poległych. Niewątpliwie pomaga to zrekonstruować w myślach teren dawnej dzielnicy zamkniętej, a także pielęgnować pamięć o tych, którzy musieli w niej żyć.
Waliców 11 – połączenie przeszłości z teraźniejszością
Na ulicy Waliców 11 zachował się fragment muru, który pochodzi z budynku dawnego browaru Hermana Junga. Wyznaczał on południową granicę getta między listopadem 1940 a sierpniem 1942 roku. W latach 1999–2000 mur został wkomponowany w nowopowstały biurowiec, który został zburzony w 2017 roku. Przy budowie nowego wieżowca, brama wkomponowana w mur została rozebrana, ale reszta ściany getta przetrwała i została złączona ze ścianą parteru nowego budynku.
Żelazna 63 – pamiątka po „małym getcie”
Na ulicy Żelaznej 63 znajduje się fragment muru, który w czasie okupacji niemieckiej stanowił bramę wjazdową do tzw. małego getta. Do dziś przetrwał jedynie mały kawałek, lecz można na nim zobaczyć wyraźne ślady walk, prawdopodobnie z czasów powstania warszawskiego. Sam fragment muru został poddany renowacji, zawieszono na nim także jeden z Pomników granic getta, które można spotkać w wielu innych miejscach związanych z historią getta warszawskiego.
Aleja Solidarności 127 – adres, który przetrwał wojnę
Budynek Sądu Okręgowego na al. Solidarności 127 wraz ze swoją północną, wschodnią i zachodnią ścianą był naturalnym murem wyznaczającym granicę getta od listopada 1940 do sierpnia 1942. Główne wejście od strony Leszna prowadziło do getta, a tylne od strony ulicy Ogrodowej na stronę aryjską. Dzięki temu, możliwe były ucieczki oraz przemyt. To tutaj właśnie Irena Sendlerowa wyprowadzała żydowskie dzieci z terenu getta. Warto wspomnieć, że budynek jako jeden z niewielu w okolicy przetrwał powstanie warszawskie, więc można go podziwiać w prawie niezmienionym kształcie, jako żywego świadka II wojny światowej.
Stawki 10 – dobry przykład remontowania zabytków
Na ulicy Stawki 10 zachował się fragment muru getta, który wyznaczał granicę Umschlagplatzu. Murowana ściana znajduje się przy Zespole Szkół Licealnych i Ekonomicznych nr 1. Mur, który można oglądać dzisiaj to rekonstrukcja z 2014 roku zawierająca oryginalne cegły z pierwotnej budowy. Zdecydowano się na taki krok, ponieważ autentyczny mur był w bardzo złym stanie architektonicznym.
Cmentarz żydowski – wieczne miejsce spoczynku ofiar holocaustu
Cmentarz żydowski znajdujący się w dzielnicy Wola był od listopada 1940 do grudnia 1941 roku granicą getta, po czym został wyłączony z jego terenu. Jednakże teren cmentarza stanowił ważną drogę przemytu żywności, a także walk powstańczym m.in. batalionu Zośka i Parasol. Mieszcząca się na terenie nekropolii zabytkowa synagoga niestety nie przetrwała wojny, aczkolwiek w czasach współczesnych, cmentarz został ogłoszony pomnikiem historii. W okresie listopadowym organizowane są kwesty na renowacje zabytkowych grobów, a w ciągu całego roku, oczywiście z poszanowaniem określonych zasad religijnych, cmentarz jest otwarty dla wiernych i turystów.
Podsumowując, wymienione wyżej miejsca to wyjątkowe zabytki na terenie współczesnej Warszawy. Planując zwiedzanie miasta, nie można zapominać o jego wojennej historii, a więc także o jego żydowskiej części. Wszystkie przetrwałe fragmenty stanowią dzisiaj fundament pamięci i są nieodłącznym elementem aktualnej przestrzeni miejskiej.
Bibliografia:
Makarowa M. „A Guide to the Former Warsaw Ghetto”, Muzeum Getta Warszawskiego, Warszawa 2023.
Markowski M. „Mury, które mówią. Przechadzka po zachowanych fragmentach granic warszawskiego getta”, whitemad, 18.04.2024, https://www.whitemad.pl/mury-getta-warszawskiego-spacer-po-zachowanych-fragmentach/, dostęp 24.03.2026
Wikipedia: Wolna encyklopedia, https://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Strona_g%C5%82%C3%B3wna, dostęp 24.03.2026.
