Największe dzieła wieku XIX, jakie znajdują się w Muzeum Narodowym w Warszawie

„Edyp i Antygona” – ukłon w stronę sztuki starożytnej

Antoni Brodowski przedstawił antyczną scenę wygnania Edypa i jego córki Antygony. To uniwersalne przesłanie wyższości boskiego losu nad człowiekiem potęgują czarne chmury – symbol nieuniknionego fatum. Obraz powstał w 1828 roku i został zaprezentowany na wystawie Sztuk Pięknych. Co ciekawe, owo wydarzenie można oglądać na innym obrazie, prezentowanym w Muzeum Narodowym właśnie o tytule „Wystawa Sztuk Pięknych w 1828 roku”. 

„Portret Adama Mickiewicza na skale Judahu”

Walenty Wańkowicz namalował ten portret w latach 1826 – 1827. Zainspirowały go świeżo wydane „Sonety krymskie”. Szczególnie jeden utwór zapadł Wańkowiczowi w pamięci. Mowa tu o sonecie „Ajudah”, który rozpoczyna się od słów: „Lubię poglądać wsparty na Judahu skale”. Stąd wzięto tytuł namalowanego obrazu. Dzieło zostało pierwszy raz zaprezentowane w Petersburgu w 1827 roku. Jest uważane za symbol polskiego romantyzmu.

„Śmierć Barbary Radziwiłłówny” – historia miłosna malowana olejem

Józef Simmler na obrazie z 1860 roku uwiecznił, łamiącą serce scenę, w której król Zygmunt August czuwa nad umierającą żoną – Barbarą Radziwiłłówną. Historia miłości tych dwóch postaci nie jest usłana różami. Dwór bardzo sprzeciwiał się małżeństwu króla z Barbarą, argumentując to jej niewystarczająco godnym pochodzeniem. Po jej zbyt wczesnej śmierci narosło wiele legend m.in. mówiąca o umyślnym zamordowaniu królowej. Sam obraz jest mroczny i ciemny. Uwagę zwracają misternie namalowane koronki i biała pościel, w której znajduje się umierająca żona Zygmunta Augusta. Król zdaje się zachowywać spokój, aczkolwiek widać na jego twarzy wstrzymaną emocje. Między jego „spokojem” a niepokojem, który płynie z reszty obrazu, zaznacza się interesujący kontrast.

„Babie lato” – symbol polskiej ludowości

Józef Chełmoński w 1875 roku, gdy malował „Babie lato”, powrócił do swoich wspomnień z ukraińskich stepów. To, co przedstawił nie od razu, spodobało się krytykom. Wielu zarzucało mu przedstawienie brudnych, odkrytych nóg wiejskiej dziewczyny, która zachwyca się przyrodą, co nie mogło mieć miejsca, bo jak uważano, nikt z warstwy chłopskiej nie odczuwa tak głęboko piękna natury. To pokazuje, jakie było myślenie Chełmońskiego. Nie bał się przedstawiać żywego realizmu za pomocą fascynujących barw kończącego się lata. Dopiero z czasem, obraz ten stał się klasykiem polskiego malarstwa i pewnym symbolem Kresów.

„Żydówka z pomarańczami” – perła polskiego realizmu

„Żydówka z pomarańczami” Aleksandra Gierymskiego powstała na przestrzeni lat 1880-1881. Malarza inspirowały sceny z życia codziennego. Często udawał się do ubogich dzielnic Warszawy – Powiśla i Starego Miasta. Stąd tak dopracowany realizm, jaki można oglądać w wielu jego pracach. Motyw „Żydówki” sam malarz wykorzystywał nie raz, za każdym razem eksperymentując z techniką, aż uzyska dzieło idealne. Tak powstała właśnie „Żydówka z pomarańczami”, od której bije kruchość, ulotność życia i także pracowitość, złamana biedą i zmęczeniem. Obraz ten zaginął po II wojnie światowej i powrócił do Warszawy dopiero w 2010 roku.

„Kuropatwy” – ukryta symbolika w niepozornych ptakach

To kolejny obraz Chełmońskiego w tym zestawieniu. „Kuropatwy” z roku 1891 to jeden z najlepszych przykładów znakomitego warsztatu i obserwacji świata. Potężna śnieżyca, która przykrywa obraz, a w niej wyraźne stado kuropatw robią niesamowite wrażenie na żywo. Wielu krytyków dopatruje się tu nawiązań do zmagania się z trudnościami życia, czy nawet męczeństwa Polaków w czasach zaborów. Pozostawiając jednak interpretacje z boku, to co jest najważniejsze w tym obrazie to fantastyczne odwzorowanie natury, budowanie widoku zimy nie za pomocą bieli, lecz odcieniami żółci, szarości i różu, a przy tym wiernie oddanie wyglądu kuropatw – ptaków płochliwym, bardzo ciężkich do namalowania. 

„Dziwny ogród” – tajemniczy i fascynujący zarazem

Józef Mehoffer malował „Dziwny ogród” w latach 1902-1903. Jest on jednym z najbardziej popularnych obrazów w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie. Przedstawia sad, a w nim trzy postaci. Z historii życia malarza wiadomo, że kobieta w szafirowej sukni to jego żona, nagi chłopiec to ich syn, a kobieta z tyłu to jego piastunka. Kompozycja barwna jest tu niesamowicie dopracowana. Kolory są żywe, przy tym nie przytłaczają, lecz tworzą jaskrawą całość, jak w rzeczywistym, letnim ogrodzie. Najbardziej tajemniczy element to górująca nad postaciami ważka. Wyłamuje się ona z przestrzeni, mimo to jest bardzo realistyczna. Wielu krytyków przypisują obrazowi sens symboliczny, jednakże nie ma w tym jednego stanowiska. Widza porusza zdecydowanie pewna tajemniczość, ulotność pięknej chwili, jaka jest w tym dziele i jasne, żywe kolory. 

„Autoportret” – teoria Witkacego w praktyce

Stanisław Ignacy Witkiewicz (Witkacy) w swoim autoportrecie z 1913 roku zastosował w praktyce autorską teorię Czystej Formy. Widzimy w tle wertykalny podział kolorystyczny złożony z uzupełniających się barw – zielonej i czerwono-oranżowej. Potęgują one płaską przestrzeń, którą odbija czerń marynarki głównej postaci. Po prawej stronie przedstawiona została martwa natura. Jej ciepłe odcienie także wyróżniają się wśród „ciemności” postaci malarza, która zajmuje większą część obrazu. Jednak żadna z barw nie wygrywa, mimo różnic, wspaniale się uzupełniają i podkreślają ekstrawagancję, jakie płynie z postaci Witkacego.

Podsumowując, zbiory Muzeum Narodowego w Warszawie obfitują w sztukę wieku XIX. Wyżej przedstawione obrazy to oczywiście wierzchołek tego, co można zobaczyć w kolekcji Muzeum. Zachęcamy do odwiedzenia stałej wystawy, w której znajduje się oczywiście kolekcji obrazów wieku XIX. Do zobaczenia w Muzeum Narodowym w Warszawie!

Źródła:

Cyfrowe Muzeum Narodowe w Warszawie, https://cyfrowe.mnw.art.pl/pl/strona-glowna, dostęp 23.06.2026

Muzeum Narodowe w Warszawie „Galeria Sztuki XIX wieku”, https://www.mnw.art.pl/o-muzeum/galer/galeria-sztuki-xix-wieku/, dostęp 23.06.2026