Warszawa to miasto, które z dumą prezentuje swoją historię, także tą niełatwą, związaną z II Wojną Światową. Nietrudno na jej terenie znaleźć pozostałości po dawnym życiu – tym, które może trwać tak długo, jak długa będzie ludzka pamięć. Dlatego w tym tekście zostanie przedstawione 5 miejsc, które wciąż noszą w sobie część dawnego getta i przypominają mieszkańcom i turystom o mieście, którego już nie ma.
Pomnik Umschlagplatz – pamięć o wywózkach do obozu w Treblince
Przy ulicy Stawki 10 na Warszawskim Muranowie znajduje się symboliczne miejsce upamiętniające ofiary holocaustu. Obecny na tym terenie pomnik mieści się w rejonie tak zwanego Umshlagplatzu, który w czasie okupacji niemieckiej był strefą masowych wywózek ludności żydowskiej do obozu zagłady w Treblince.
Pomnik ma formę otwartego wagonu kolejowego. Uwagę przykuwa umieszczona nad wejściem do pomnika, płaskorzeźba przedstawiająca strzaskany las, który symbolizuje zagładę narodu żydowskiego. Komponuje się to z drzewem rosnącym obok, które samo w sobie jest alegorią nadziei. Na wewnętrznej ścianie monumentu wyryto powszechne przed wojną polskie i żydowskie imiona. W centralnej części ściany umieszczono cztery kamienne tablice z napisami w językach: polskim, jidysz, angielskim i hebrajskim o treści ,,Tą drogą cierpienia i śmierci w latach 1942–1943 z utworzonego w Warszawie getta przeszło do hitlerowskich obozów zagłady ponad 300 tys. Żydów”. W 2002 monument został wpisany do rejestru zabytków.
Pomnik Ewakuacji Bojowników Getta Warszawskiego
Obiekt ten znajduje się przy ul. Prostej 51 na Woli. Powstał w celu upamiętnienia grupy żydowskich powstańców, którzy po przegranej walce ewakuowali się z terenu getta w maju 1943.
Rzeźba porusza swoją formą, która symbolizuje wejście do podziemnego kanału. Uwagę zwracają misternie wykonane ludzkie dłonie, które zdają się wspinać ku powierzchni. Wewnątrz znajduje się wykonana z prętów Gwiazda Dawida, czyli najważniejszy symbol judaizmu. Na tablicach pamiątkowych obok pomnika znajduje się informacja o przeprowadzanej akcji ewakuacyjnej oraz także nazwiska osób, które ją przeżyły, jak i przepłaciły życiem.
Fragmenty murów getta – wieczni świadkowie historii
Na terenie Warszawy ostało się kilka fragmentów muru po dawnym getcie. Stały się one najbardziej wymownymi miejscami pamięci, które w najprostszy sposób ukazują ból i ogrom tragedii holocaustu. Najbardziej reprezentatywnym fragmentem jest ten położony w centrum miasta, niedaleko Dworca Centralnego. Na ulicy Siennej 55 można zobaczyć najlepiej zachowaną ścianę, mierzącą prawie 3 metry wysokości.
Żeby dostać się do samego muru, trzeba przejść wejściem od ulicy Złotej. Będąc tam, warto zatrzymać się przy mapie getta warszawskiego i na chwilę odpocząć w ciszy miejskich kamienic, którą co jakiś czas próbuje przebić hałas pobliskiej metropolii.
Kopiec Anielewicza – pamiątka o powstaniu w getcie
Na Muranowie na ulicy Miłej znajduje się miejsce związane z tragiczną historią powstania w getcie warszawskim. Kopiec Anielewicza to jednocześnie zbiorowa mogiła żołnierzy Żydowskiej Organizacji Bojowej (ŻOB), a także pomnik po dawnym bunkrze, który mieścił się w tym miejscu. Ukrywali się tu powstańcy, a wśród nich Mordechaj Anielewicz – dowódca ŻOBu, który tu zginął.
Krótko po zakończeniu działań wojennych, bunkier zasypano, nie przeprowadzając nawet prac ekshumacyjnych. Następnie z pobliskich gruzów usypano kopiec, który zwieńczono kamienną płytą zawierającą informacje o tym, co się tu wydarzyło. Warto poświęcić chwilę na spacer po terenie całego parku, w którym znajduje się kopiec. Jest tam także tablica z nazwiskami poległych udekorowana płaskorzeźbą z motywem strzaskanego lasu, który oglądać można także na bramie do pomnika Umschlagplatz.
Kładka Pamięci – symbol tragedii holocaustu
Przy skrzyżowaniu ulicy Chłodnej z ulicą Żelazną jest miejsce, które w czasie niemieckiej okupacji było nazywane mostem westchnień. Tutaj znajdowała się kładka, po której warszawscy Żydzi przechodzili z jednej części getta do drugiej, nie dotykając przy tym aryjskiej części miasta.
W miejscu dawnego mostu powstała instalacja artystyczna, która swoim kształtem niewątpliwie do niego nawiązuje. Składa się z czterech dziesięciometrowych słupów, połączonych przęsłami, które przecinają ulicę Chłodną, tak jak dawniej robiła to niemiecka kładka. Miejsce to jest szczególną okazją do refleksji, ułatwiają ją też stereoskopy znajdujące się obok, które zawierają w sobie zdjęcia z czasów II wojny światowej wzbogacone o muzykę z tamtego okresu.
Zatem, we współczesnej przestrzeni miejskiej można znaleźć wiele obiektów, które potrafią zatrzymać czas i zmusić do kontemplacji. Warszawa, ze względu na swoją bogatą historię, jest szczególnie dobrym przykładem na to, jak łączyć przeszłość z teraźniejszością. Oczywiście, artykuł ten nie wspomniał nawet o połowie zabytków, pomników, rzeźb związanych z historią warszawskiego getta. W celu pogłębienia tematu warto wybrać się do Muzeum Żydów Polskich POLIN. Sprawdzić, co do zaoferowania na ten temat ma internet lub po prostu wyjść z domu i spędzić wiosenne popołudnie na spacerze po wolskich ulicach, gdzie na każdym kroku da się zobaczyć część miasta, którego już nie ma.
Bibliografia:
Makarowa M. „A Guide to the Former Warsaw Ghetto”, Muzeum Getta Warszawskiego, Warszawa 2023.
Markowski M. „Mury, które mówią. Przechadzka po zachowanych fragmentach granic warszawskiego getta”, whitemad, 18.04.2024, https://www.whitemad.pl/mury-getta-warszawskiego-spacer-po-zachowanych-fragmentach/, dostęp 24.03.2026
Wikipedia: Wolna encyklopedia, https://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Strona_g%C5%82%C3%B3wna, dostęp 24.03.2026.
